ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੋਠੜੀ ਸਾਹਿਬ

ਕੋਠੜੀ ਛੋਟੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੋਠੜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਦੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਪਤੀ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੂਰਾ ਤੋਲਦੇ ਸਨ। ਰਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵੰਡਦੇ ਸਨ। ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਤੇਰਾ-ਤੇਰਾ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦਾ ਹਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹੱਟ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਾਖੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨਗਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਨਵੇਂ ਮੋਦੀ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ। ਪਰ ਕੁਝ ਨਿੰਦਕ ਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੜਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੁਗਲੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੋਦੀ ਨਵਾਬ ਦਾ ਘਰ ਲੁਟਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਮੋਦੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ-ਵੰਡ ਕੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨਾ ਉਜਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਈ। ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ ਕਾਰਦਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਚੁਗਲੀ ਦਾ ਅਸਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਆਖ਼ਰ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲੇਖਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਮੁਤਾਬਕ ਨਵਾਬ ਨੇ ਆਪ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਤੇ ਹਿਸਾਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਏ, ਪਰ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰਜ ਬੰਨ੍ਹਾਇਆ। ਹਿਸਾਬ ਮੁੱਕਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸੇ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਨਵਾਬ ਦੇ ਮੁਨਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਲੇਖਾ ਲਿਆ ਤੇ ਵਹੀ-ਖਾਤਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਈ। ਮਾਲ ਤੇ ਨਕਦੀ ਪੂਰੀ ਨਿਕਲੀ ਤੇ ਕੋਈ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਸਗੋਂ ਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕੁਝ ਨਵਾਬ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਨਿਕਲਿਆ।

ਦੂਜੀ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਚੁਗਲੀ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਤੇ ਉਹ ਬੜੇ ਫ਼ਿਕਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਆਏ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਡੋਲਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ੱਕ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਲੇਖਾ ਕਰ ਲਵੋ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਆਖਿਆ ਕਿ ਲੇਖੇ-ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਨਵਾਬ ਨਾਲ ਲੇਖਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਨਵਾਬ ਦਾ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਲੇਖਾ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਵਾਰ ਵਾਧਾ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ।

ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓੜਕ ਨਵਾਬ ਨੇ ਚੁਗਲੀਆਂ ਸੁਣਨੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨਾ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ, ਕਾਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੇ ਆਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁੜ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੇਈਂ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਵਾਬ ਵੱਲ ਵਾਧਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਵਾ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ ॥੫॥

(ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹਲਾ ੧, ਅੰਗ ੬੨)

ਕੋਠੜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਖੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਹੋ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋੜੇ ਬਾਹਰ ਉਤਾਰੋ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਧੋ ਲਵੋ ਤੇ ਸਿਰ ਢੱਕ ਲਵੋ। ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਆਇਓ, ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹੱਟ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰ ਲੈਣਾ। ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ।