ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਤਰਯਾਮਤਾ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਤਰਯਾਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਥਾਂ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ, ਸਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ, ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅੰਤਰਯਾਮਤਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਅੰਤਰਯਾਮਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਉਹ ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਗੱਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਉਸ ਸਾਖੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬਾਹਰਲੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਨ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ ਦੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸੇਵਾ ਦਾ ਹਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹੱਟ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੋਠੜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਨਵਾਬ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਉਸੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੂਰਾ ਤੋਲਦੇ ਸਨ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦੇ ਸਨ। ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਫੈਲੀ। ਨਵਾਬ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਖੀ ਵੀ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਨਮਾਜ਼ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਵਾਬ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਵੱਲ ਨਰਮ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਲਹਿਜਾ ਹੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਾਖੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਿਆ। ਨਮਾਜ਼ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨਮਾਜ਼ ਵੇਲੇ ਮਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਬਾਹਰਲੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਰੀਤ ਨਿਭਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੁਨੀਆਵੀ ਫਿਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਖੀ ਦਾ ਸਾਰ ਬਾਹਰਲੀ ਰੀਤ ਨਾਲੋਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧਿਆਨ ਭਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ।

ਸੰਗਤ ਇਸ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖੀ ਨਮਾਜ਼ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਸਮ ਖਾਲੀ ਨਾ ਰਹੇ ਤੇ ਦਿਲ ਵੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰ ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਨਿਭਾਈ ਰੀਤ ਤਾਂ ਤਦ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਗਤ ਇਸ ਥਾਂ ਆ ਕੇ ਇਹੋ ਸਬਕ ਚੇਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਅਰਦਾਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਮਾਜ਼, ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਹੀ ਅਸਲ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਨਵਾਬ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਵੀ ਉਸ ਸਾਖੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਆਦਰ ਭਰਿਆ ਲਹਿਜਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸ ਮਸੀਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਸੀਤ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਕੰਪਾਊਂਡ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਾਕੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੱਧਰੀ ਛੱਤ ਵਾਲਾ ਆਇਤਾਕਾਰ ਕਮਰਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਗਤ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੀ ਮਿਤੀ ਇਸ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਸਮੇਂ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ।

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਾਖੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਸੰਤ ਘਾਟ ਵੇਈਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਹੱਟ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਕੋਠੜੀ ਸਾਹਿਬ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦਿਆਂ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਉਹ ਲੜੀ ਚੇਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅੰਤਰਯਾਮਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਗੱਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸੰਗਤਾਂ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਸਾਖੀ ਨਮਾਜ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖੀ ਨਮਾਜ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਤੇ ਇਹ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੀ ਰਸਮ ਤਾਂ ਤਦ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ।

ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋੜੇ ਬਾਹਰ ਉਤਾਰੋ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਧੋ ਲਵੋ ਤੇ ਸਿਰ ਢੱਕ ਲਵੋ। ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਆਇਓ, ਤੇ ਨੇੜੇ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰ ਲੈਣਾ। ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ।