ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹੱਟ ਸਾਹਿਬ

ਹੱਟ ਦਾ ਅਰਥ ਦੁਕਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਹੱਟ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਹੱਟ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਲੋਕ ਲਾਭ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

ਮੋਦੀਖ਼ਾਨਾ ਨਵਾਬ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਭੰਡਾਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅੰਨ ਤੇ ਹੋਰ ਜਿਨਸ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਰਸਦ ਮਿਲਦੀ ਤੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਅੰਨ-ਦਾਣਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸੇ ਹੱਟ ਤੋਂ ਜਿਨਸ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਵਿਆਹ ਮਗਰੋਂ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਪਤੀ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਨਵਾਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਸਾਖੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਚਾਕਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਗਤੀਆਂ ਹਨ:

ਲਾਇ ਚਿਤੁ ਕਰਿ ਚਾਕਰੀ ਮੰਨਿ ਨਾਮੁ ਕਰਿ ਕੰਮੁ ॥

ਬੰਨੁ ਬਦੀਆ ਕਰਿ ਧਾਵਣੀ ਤਾ ਕੋ ਆਖੈ ਧੰਨੁ ॥

(ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ ੧, ਅੰਗ ੫੯੫–੫੯੬)

ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਚਾਕਰੀ ਦੱਸਿਆ। ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਸੱਦਿਆ। ਘਰ ਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਟਿਕ ਜਾਵੇਗਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਾਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਨ ਸੀ ਕਿ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਖਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਨਵਾਬ ਕੋਲ ਗਏ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਖ ਬੜਾ ਦਿਆਨਤਦਾਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਨਵਾਬ ਨੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਿਰੋਪਾਉ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।

ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭੀੜ ਲੱਗਦੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿਨਸ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੂਰਾ ਤੋਲਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਤੇ ਚੰਗੀ ਵੀ। ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਰਸਦ ਨਵਾਬ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦੀ। ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਤੁਰ ਪਈ ਕਿ ਨਵਾਂ ਮੋਦੀ ਸੱਚਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਾ ਜੋਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਭਾ ਨਵਾਬ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ।

ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਰਸਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੀ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋੜ ਜੋਗੀ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ। ਕੋਈ ਸਵਾਲੀ, ਫ਼ਕੀਰ ਜਾਂ ਗ਼ਰੀਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੁੜਦਾ। ਹਰ ਰਾਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵੀ ਤਲਵੰਡੀ ਤੋਂ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆ ਗਏ।

ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੰਡਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ:

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ॥

ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ ॥੧॥

(ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ ੧, ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ, ਅੰਗ ੧੨੪੫)

ਭਾਵ, ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਮਾ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਕੁਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਰਾਹ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨਾਲ ਤੇਰਾ-ਤੇਰਾ ਦੀ ਸਾਖੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਸਾਖੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸ ਜੋਖਦਿਆਂ ‘ਤੇਰਾ ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਹਾਂ’ ਆਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਾਖੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗਿਣਤੀ ‘ਤੇਰਾਂ’ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ‘ਤੇਰਾ, ਤੇਰਾ’ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਉਸ ਘੜੀ ‘ਤੇਰਾ’ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਕਰਤਾਰ ਅੱਗੇ ਅਰਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਹਾਂ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲਿਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ‘ਤੇਰਾ, ਤੇਰਾ’ ਦੀ ਧੁਨ ਬੱਝ ਜਾਂਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਿੰਨਾ-ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ। ਸੰਗਤ ਇਸ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨ ਕਰਤਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਈਰਖਾਲੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਲੀ ਨਾ ਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੋਦੀ ਨਵਾਬ ਦਾ ਮਾਲ ਲੁਟਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕੋਈ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਸਗੋਂ ਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਸਾਖੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੋਠੜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਵੱਟੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਉਹੀ ਵੱਟੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸ ਤੋਲਦੇ ਸਨ।

ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋੜੇ ਬਾਹਰ ਉਤਾਰੋ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਧੋ ਲਵੋ ਤੇ ਸਿਰ ਢੱਕ ਲਵੋ। ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਆਇਓ, ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕੋਠੜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰ ਲੈਣਾ। ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ।